ही पोस्ट ग्लोबल व्हॉइसेसच्या ऑक्टोबर 2026 मधील “बिग टेक आणि हुकूमशाही” या स्पॉटलाइट मालिकेचा भाग आहे. या मालिकेत बिग टेक कंपन्या हुकूमशाही सरकारांना आणि पद्धतींना कशी मदत करतात किंवा त्यात कसे अडथळे आणतात आणि त्यांच्या या निर्णयांचा ग्लोबल साउथवर कसा परिणाम होतो, याचा आम्ही वेध घेतो. स्रोत विभागात दिलेल्या देणगीविषयक दुव्याद्वारे तुम्ही या वार्तांकनाला पाठिंबा देऊ शकता.
प्रत्येक ऑनलाइन शोध, सोशल मीडियावरील संवाद आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) साधनाशी केलेले संभाषण यांतून वापरकर्त्याविषयीची माहिती मागे राहू शकते. स्वतंत्रपणे पाहिल्यास हे डिजिटल ठसे महत्त्वहीन वाटू शकतात. मात्र, ते एकत्रित केल्यास व्यक्तीच्या आवडी, सवयी, पसंती आणि वर्तनाचे नमुने उघड होऊ शकतात. या माहितीला मोठे व्यावसायिक आणि राजकीय मूल्य असते.
AI चा दैनंदिन जीवनातील वापर वाढत असताना तंत्रज्ञान कंपन्या आपली उत्पादने विकसित करण्यासाठी, वैयक्तिक गरजांनुसार सेवा देण्यासाठी आणि उत्पन्न मिळवण्यासाठी डेटा वापरण्याचे नवे मार्ग शोधत आहेत. या घडामोडींचे लक्षणीय फायदे असले, तरी त्यातून एक कठीण प्रश्नही उभा राहतो: AI चा प्रभाव वाढत चाललेल्या जगात लोकांचे आपल्या वैयक्तिक माहितीवर किती नियंत्रण उरते?
हा मुद्दा गोपनीयता धोरणे आणि वापरकर्ता करारांपुरता मर्यादित नाही. माहिती गोळा करणे, व्यक्तींविषयी निष्कर्ष काढणे आणि लोक ज्या डिजिटल वातावरणात संवाद साधतात, काम करतात व माहिती मिळवतात त्यावर प्रभाव टाकणे, यासाठी तंत्रज्ञान कंपन्यांची वाढत चाललेली ताकद हा या मुद्द्याचा गाभा आहे.
आपल्याविषयी अधिक जाणून घेण्याचा व्यवसाय
सप्टेंबर 2024 मध्ये अमेरिकेच्या फेडरल ट्रेड कमिशनने (FTC) मेटा, यूट्यूब, टिकटॉक आणि ॲमेझॉनच्या मालकीचे ट्विच यांच्यासह सोशल मीडिया व व्हिडिओ-स्ट्रीमिंग क्षेत्रातील 9 मोठ्या कंपन्यांच्या चौकशीतील निष्कर्ष प्रसिद्ध केले.
FTC ने दिलेल्या माहितीनुसार, या कंपन्यांनी वापरकर्त्यांविषयी आणि काही प्रकरणांत वापरकर्ते नसलेल्या लोकांविषयीही मोठ्या प्रमाणावर माहिती गोळा केली. त्यात वैयक्तिक तपशील, आवडी, ऑनलाइन हालचाली आणि इतर स्रोतांमधून मिळालेल्या डेटाचा समावेश होता. डेटा दीर्घकाळ साठवून ठेवणे, गोपनीयतेचे अपुरे संरक्षण आणि AI सह स्वयंचलित प्रणालींमध्ये वैयक्तिक माहितीचा वापर याविषयीही या चौकशीत चिंता व्यक्त करण्यात आली.
या अहवालाने एक मूलभूत असमतोल अधोरेखित केला: कंपन्या व्यक्तींविषयी मोठ्या प्रमाणावर माहिती साठवू शकतात; पण आपला डेटा कसा वापरला जातो किंवा त्याचे काही विशिष्ट उपयोग कसे रोखता येतील, याची त्या व्यक्तींना मर्यादित माहिती असू शकते.
AI मुळे या समस्येला आणखी एक पैलू मिळतो. मॉडेलना प्रशिक्षण देणे, शिफारशी सुधारणे आणि स्वयंचलित निर्णयप्रक्रिया चालवणे यासाठी डेटा उपयोगी ठरू शकतो. मात्र, कंपन्यांना उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचे प्रमाण आणि विविधता जितकी वाढते, तितकेच ती माहिती गोळा करण्यावर आणि वापरण्यावर स्पष्ट मर्यादा घालणे महत्त्वाचे ठरते.
डेटा गोळा करणारी प्रत्येक कंपनी वाईट हेतूनेच वागते, ही चिंता नाही. खरी चिंता अशी आहे की माहितीचे व्यावसायिक मूल्य जास्तीत जास्त वाढवण्यासाठी तयार केलेल्या प्रणालींमुळे कंपन्यांना लोकांच्या वाजवी अपेक्षेपेक्षा किंवा समजुतीपेक्षा अधिक डेटा गोळा करण्याचे प्रोत्साहन मिळू शकते.
सर्वसमावेशकता, पण कोणत्या किंमतीवर?
लाखो लोकांना AI मुळे पूर्वी सहज उपलब्ध नसलेल्या संधी मिळतात. विद्यार्थी शिकण्यासाठी AI साधनांची मदत घेऊ शकतात, छोटे व्यवसाय आपले कामकाज सुधारू शकतात आणि पत्रकार संशोधन व निर्मितीसाठी नवे मार्ग वापरून पाहू शकतात.
नायजेरियासारख्या देशांत साधनसंपत्ती आणि व्यावसायिक सेवा सर्वांना समान प्रमाणात उपलब्ध नसल्याने ही साधने काही दऱ्या कमी करण्यास मदत करू शकतात. स्थानिक भाषांना आधार देणाऱ्या आणि विविध सांस्कृतिक अनुभवांचे प्रतिबिंब दाखवणाऱ्या AI प्रणालींमुळे डिजिटल सेवाही अधिक सहज उपलब्ध होऊ शकतात.
मात्र, सर्वसमावेशकता म्हणजे केवळ लोकांना एखादे तंत्रज्ञान वापरू देणे नव्हे. ते कोणत्या अटींवर ते वापरत आहेत, हे त्यांना समजेल आणि आपल्या माहितीवर त्यांचे अर्थपूर्ण अधिकार कायम राहतील, याची खात्री करणेही त्यात अपेक्षित आहे.
अनेक डिजिटल सेवा दीर्घ अटी व शर्ती आणि गोपनीयता धोरणांनुसार चालतात. त्यांचे परिणाम पूर्णपणे न समजताही वापरकर्ते त्यांना संमती देऊ शकतात. प्रश्न किंवा सूचना लिहिताना दिलेली माहिती, अपलोड केलेली कागदपत्रे किंवा इतर संवादांमधून मिळालेली माहिती साठवून ठेवली जाऊ शकते का किंवा मॉडेल सुधारण्यासाठी वापरली जाऊ शकते का, असे प्रश्नही काही AI उत्पादनांमुळे उपस्थित होतात.
वेगवेगळ्या कंपन्या आणि उत्पादनांच्या नेमक्या पद्धती वेगवेगळ्या असतात. तरीही कोणती माहिती गोळा केली जाते, ती का आवश्यक आहे, किती काळ साठवली जाते आणि थेट दिल्या जाणाऱ्या सेवेपलीकडील उद्देशांसाठी तिचा वापर होऊ शकतो का, याचे स्पष्ट स्पष्टीकरण वापरकर्त्यांना मिळणे गरजेचे आहे.
अशा सुरक्षात्मक उपायांअभावी AI मधील सर्वसमावेशकतेच्या फायद्यांसोबत एक न दिसणारी किंमत मोजावी लागू शकते: वैयक्तिक माहितीवरील कमी झालेले नियंत्रण.
कॉर्पोरेट ताकद पाळत ठेवण्यासारखी वाटू लागते तेव्हा
बिग टेक आणि हुकूमशाही यांच्यातील संबंधाची काळजीपूर्वक तपासणी करणे आवश्यक आहे. खासगी कंपन्यांनी डेटा गोळा करणे म्हणजेच हुकूमशाही नव्हे. उत्तरदायित्व, अधिकार आणि स्वातंत्र्य यांना कमकुवत करणाऱ्या प्रकारे सत्तेचे केंद्रीकरण आणि वापर होणे, याचा हुकूमशाहीत समावेश होतो.
मात्र, कंपन्यांकडून मोठ्या प्रमाणावर डेटा गोळा केला गेल्यास पाळत ठेवणे सोपे करणारी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. तपशीलवार वैयक्तिक माहितीच्या आधारे व्यक्तींची रूपरेषा तयार करणे, त्यांना लक्ष्य करून त्यांचे मत वळवणे आणि त्यांच्या वर्तनाचा अंदाज लावणे शक्य होऊ शकते. परिस्थितीनुसार व्यवसाय, सरकारे किंवा इतर घटक या क्षमतांचा गैरफायदा घेऊ शकतात.
पुरेशा सुरक्षात्मक उपायांशिवाय वैयक्तिक डेटा मिळवता किंवा सामायिक करता येत असेल, अर्थपूर्ण देखरेखीशिवाय स्वयंचलित प्रणाली महत्त्वाचे परिणाम घडवणारे निर्णय घेत असतील किंवा आपली माहिती कशी वापरली जाते याला आव्हान देण्याची संधी लोकांना फारच कमी असेल, तर हे धोके विशेषतः गंभीर बनतात.
कंपन्यांच्या हातात एकवटलेली ताकद आणखी एक चिंता निर्माण करते. मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे डिजिटल मंच, AI सेवा आणि माहितीचे प्रचंड साठे मोजक्या कंपन्यांच्या नियंत्रणात असतील, तर व्यक्तींसमोर फारच कमी व्यवहार्य पर्याय उरू शकतात. एखादा मंच सोडल्यास व्यावसायिक संपर्क, ग्राहक, समुदाय किंवा अत्यावश्यक सेवा यांच्याशी असलेला संबंध तुटू शकतो.
याचा अर्थ प्रत्येक AI प्रणाली हे पाळत ठेवण्याचे साधन आहे किंवा प्रत्येक तंत्रज्ञान कंपनीचा स्वातंत्र्यावर बंधने घालण्याचा हेतू आहे, असा नाही. याचा अर्थ इतकाच की डिजिटल जीवनाच्या पायाभूत रचनेची छाननी होणे आवश्यक आहे, कारण तिच्या क्षमतांचा मूळ व्यावसायिक उद्देशापलीकडील प्रकारे वापर केला जाऊ शकतो.
नायजेरियासमोरील डेटा संरक्षणाचे आव्हान
वैयक्तिक माहितीच्या गैरवापरापासून व्यक्तींचे संरक्षण करण्याच्या उद्देशाने नायजेरियात कायदेशीर चौकट आहे. नायजेरिया डेटा प्रोटेक्शन ॲक्ट 2023 द्वारे नायजेरिया डेटा प्रोटेक्शन कमिशनची स्थापना करण्यात आली आणि वैयक्तिक डेटावर कायदेशीर, न्याय्य व उत्तरदायी पद्धतीने प्रक्रिया करण्यासाठी चौकट उपलब्ध करण्यात आली.
कायदा करणे हे महत्त्वाचे पाऊल आहे. मात्र, प्रभावी संरक्षण हे त्याची अंमलबजावणी, जनजागृती आणि संस्थांना उत्तरदायी धरण्याची नियामकांची क्षमता यांवरही अवलंबून असते.
नायजेरियातील लोक AI वर चालणाऱ्या सेवांचा वाढता वापर करत असल्याने डेटा प्रशासनाविषयीचे प्रश्न अधिक तातडीचे बनत आहेत. वापरकर्त्यांना आपले अधिकार समजणे गरजेचे आहे, तर संस्थांनी आपल्या पद्धती स्पष्ट करण्याची आणि गोळा केलेल्या माहितीचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी घेतली पाहिजे.
प्रतिनिधित्वाचा आणखी व्यापक प्रश्नही आहे. नायजेरियातील भाषा, संस्कृती आणि सामाजिक वास्तव यांचे अपुरे प्रतिबिंब असलेल्या डेटावर AI प्रणाली विकसित केल्या गेल्यास त्यांचे फायदे असमान पद्धतीने वाटले जाऊ शकतात. त्यामुळे जबाबदार AI प्रशासनात वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण आणि ज्यांच्या अनुभवांना अनेकदा पुरेसे प्रतिनिधित्व मिळत नाही अशा समुदायांचा समावेश, या दोन्ही बाबी हाताळल्या पाहिजेत.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या नीतिशास्त्रावरील युनेस्कोच्या शिफारशीमध्ये AI च्या संपूर्ण जीवनचक्रात गोपनीयता, डेटा संरक्षण, पारदर्शकता, उत्तरदायित्व आणि न्याय्यतेवर भर देण्यात आला आहे. तंत्रज्ञानातील प्रगती करताना मानवी अधिकारांचा आदर राखला जाईल, याची खात्री करण्यासाठी ही तत्त्वे उपयुक्त पाया देतात.
नवकल्पनांसाठी नियंत्रणाची किंमत मोजावी लागू नये
AI नाकारणे किंवा उपयुक्त तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठी कंपन्यांना डेटा वापरण्यापासून रोखणे, हे खरे आव्हान नाही. वैयक्तिक गोपनीयतेचा बळी स्वीकारार्ह न मानता नवकल्पनांना वाव देणाऱ्या मर्यादा निश्चित करणे, हे आव्हान आहे.
तंत्रज्ञान कंपन्यांनी अनावश्यक डेटा कमीत कमी गोळा करावा, आपली धोरणे स्पष्टपणे सांगावीत, वापरकर्त्यांना खऱ्या अर्थाने पर्याय द्यावेत आणि अनधिकृत प्रवेशापासूनचे संरक्षण अधिक मजबूत करावे. AI च्या क्षमता विकसित होत असताना विद्यमान कायदे प्रभावी राहतील, याची खात्री नियामकांनी केली पाहिजे. त्याच वेळी वापरकर्त्यांना त्यांच्या उपलब्ध अधिकारांविषयी सहज समजणारी माहिती मिळणे आवश्यक आहे.
शेवटी, केवळ AI वापरणाऱ्या लोकांच्या संख्येवरून डिजिटल सर्वसमावेशकता मोजता येणार नाही. ते लोक सुरक्षितपणे सहभागी होऊ शकतात का, ज्या प्रणालींवर ते अवलंबून आहेत त्या त्यांना समजतात का आणि ते आपल्या माहितीवर अर्थपूर्ण नियंत्रण ठेवू शकतात का, याचाही विचार केला पाहिजे.
AI अधिक शक्तिशाली होत असताना तंत्रज्ञान आपल्या डेटाचे काय करू शकते, एवढाच प्रश्न आता उरलेला नाही. काय करता येईल हे कोण ठरवते, त्या निर्णयांचा फायदा कोणाला होतो आणि त्यांना आव्हान देण्याची ताकद कोणाकडे आहे, हेही प्रश्न आहेत.
AI चे भविष्य केवळ यंत्रे आपल्याविषयी काय शिकतात यावर ठरू नये, तर आपले स्वतःवरील नियंत्रण किती कायम राहते यावरही ते ठरावे.