ही मुलाखत ‘डिजिटल स्पार्क’ अनुदान योजनेतील काही अनुदानप्राप्त संस्थांच्या कामावर प्रकाश टाकणाऱ्या मालिकेचा भाग आहे. ही योजना ‘रीजनल सपोर्ट मेकॅनिझम EECA’ प्रकल्पाचा भाग असून, ग्लोबल साउथचा समावेश असलेल्या ‘डिजिटल डेमोक्रसी इनिशिएटिव्ह’ (DDI) अंतर्गत CIVICUSच्या भागीदारीत मेटामॉर्फोसिस फाउंडेशन आणि टेकसूप यांनी हा प्रकल्प राबवला आहे. मजकूर सामायिक करण्याच्या कराराचा भाग म्हणून ही मुलाखत ग्लोबल व्हॉइसेसवर प्रकाशित केली जात आहे.
मॉन्टेनेग्रो EUमध्ये सामील होण्याच्या मार्गावर आहे; सध्या 2028पर्यंत हे उद्दिष्ट साध्य करण्याचे ध्येय आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या युरोपसाठीच्या आर्थिक आयोगाच्या (UNECE) 2025मधील आढाव्यानुसार, पर्यावरणविषयक कायदे आणि नियामक चौकट तसेच देशातील बहुतांश राष्ट्रीय कायदे युरोपीय संघाच्या (EU) निर्देशांशी सुसंगत करण्यात देशाने लक्षणीय प्रगती केली आहे.
मात्र, कचरा व्यवस्थापन आणि पुनर्चक्रणाचा अतिशय कमी दर यांसह काही समस्या अजूनही कायम आहेत. हा दर 2%पेक्षाही कमी असून EUच्या 50% या उद्दिष्टापेक्षा खूपच कमी आहे.
EU-मॉन्टेनेग्रो स्थिरीकरण आणि सहयोग संसदीय समितीच्या शिष्टमंडळाचे अध्यक्ष आणि ऑस्ट्रियाचे संसद सदस्य थॉमस वाइट्झ (ग्रीन्स/EFA) यांनी ‘द न्यू युनियन पोस्ट’ला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले की, मॉन्टेनेग्रोमध्ये “मोठ्या प्रमाणावर सुधारणा” झाल्या आहेत. उदाहरण म्हणून त्यांनी गेल्या वर्षात 100पेक्षा जास्त बेकायदा कचरा डेपो बंद केल्याचे सांगितले: “एवढ्या छोट्या देशासाठी हा फार मोठा प्रयत्न आहे. पण त्यांच्याकडे आणखी 500 आहेत आणि ते सर्व स्वच्छ झाले पाहिजेत, अशी आपण अपेक्षा केली तर ते अशक्य ठरेल.”
मॉन्टेनेग्रो हे उद्दिष्ट गाठण्याच्या अधिक जवळ कसे जाऊ शकेल आणि आपले कचरा व्यवस्थापन नियंत्रणात कसे आणू शकेल, यावर राजकारणी आणि आंतरराष्ट्रीय संस्था चर्चा करत असताना सर्वसामान्य नागरिक आजच परिस्थिती सुधारण्यासाठी प्रत्यक्ष पावले उचलत आहेत.
‘डिजिटल स्पार्क’च्या या विशेष लेखात अशाच एका ‘एकोगार्ड’ संस्थेची आणि तिच्या प्रयत्नांत सहभागी होऊन टप्प्याटप्प्याने मॉन्टेनेग्रो अधिक स्वच्छ करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या अनेक लोकांची गोष्ट आहे.
ग्लोबल व्हॉइसेसने संस्थेचे संस्थापक आणि महासंचालक सेनाद पेपिच यांची ‘डिजिटल स्पार्क’ आणि संस्थेच्या समुदाय उपक्रमाच्या परिणामांविषयी मुलाखत घेतली.
ग्लोबल व्हॉइसेस (GV): कृपया तुमच्या संस्थेबद्दल आणि तुम्ही ‘डिजिटल स्पार्क’ प्रकल्पात सहभागी होण्याचा निर्णय का घेतला, याबद्दल सांगा.
सेनाद पेपिच (SP): एकोगार्ड ही संस्था कार्यालयात बसून नव्हे, तर अनेक वर्षे प्रत्यक्ष क्षेत्रात काम करून उभी राहिली आहे. ‘ओचिस्तिमो रोझाये’ उपक्रमातून तिचा जन्म झाला. त्या उपक्रमात आम्ही कृती करण्यास तयार असलेल्या लोकांचा मजबूत समुदाय उभारण्यासाठी 6 वर्षे काम केले. आम्ही बेकायदा कचरा टाकण्याच्या ठिकाणांपासून सुरुवात केली; पण हळूहळू आमचे काम दैनंदिन जीवनावर परिणाम करणाऱ्या इतर पर्यावरणीय आणि सामाजिक प्रश्नांपर्यंत विस्तारले.
आम्ही स्वच्छता मोहिमा आयोजित केल्या, तरुणांसोबत काम केले, जनजागृती मोहिमा सुरू केल्या आणि वारंवार उद्भवणाऱ्या समस्यांवर उपाय करण्यासाठी रहिवाशांना प्रोत्साहन दिले.
प्रत्यक्ष क्षेत्रात शिकलेल्या गोष्टींची डिजिटल साधने आणि आकडेवारीशी सांगड घालायची होती, म्हणून आम्ही ‘डिजिटल स्पार्क’मध्ये सहभागी झालो. समस्यांचे अधिक संपूर्ण चित्र दाखवता येईल आणि लोक त्यांविषयी ज्या पद्धतीने बोलतात ती बदलता येईल, अशी आम्हाला आशा होती. आमच्या कामातील स्वाभाविक पुढचे पाऊल म्हणून या कल्पनेतून ‘एकोमापा’ विकसित झाले.
GV: तुमच्या समुदायातील कोणत्या समस्येमुळे किंवा आव्हानामुळे तुम्ही हा प्रकल्प हाती घेतला?
SP: खासकरून एका स्वच्छता मोहिमेमुळे आम्हाला आमच्या कामाच्या पद्धतीचा फेरविचार करावा लागला. ग्रामीण रस्त्याच्या बाजूला असलेले बेकायदा कचरा टाकण्याचे ठिकाण आम्ही स्वच्छ केले. त्या भागातील रहिवाशांना कचरा टाकण्यासाठी योग्य जागा नव्हती. सर्वांत जवळचे अधिकृत कचरा विल्हेवाट केंद्र सुमारे 6 किलोमीटर दूर होते.
स्वच्छता केल्यानंतर आम्ही तिथे कचरापेटी बसवण्याची मागणी केली आणि या समस्येवर उपाय केला जाईल, असे आश्वासन आम्हाला मिळाले. 3 वर्षे उलटली; कचरापेटी कधीच बसवली गेली नाही आणि तिथे पुन्हा कचरा साचला.
तिथे कचरा पुन्हा साचल्यामुळे इतर ठिकाणांवरील अशाच जागांकडे पाहण्याचा आमचा दृष्टिकोन बदलला. इतर भागांतील छायाचित्रे, पोस्ट आणि पत्रे आमच्याकडे होती; पण समस्येची संपूर्ण व्याप्ती किंवा तिचा कचरा संकलन सेवेतील त्रुटींशी असलेला संबंध पाहण्याचा कोणताही मार्ग नव्हता.
आम्हाला या ठिकाणांची नकाशावर नोंद करायची होती आणि प्रत्येक वस्तीतील परिस्थिती समजून घ्यायची होती. त्यामुळे कचरा विल्हेवाट सेवा कुठे अपुरी आहे, हे स्थानिक संस्थांना दाखवता येते आणि कोणते बदल आवश्यक आहेत, याबद्दल चर्चा करता येते.
GV: प्रकल्पात सहभागी असताना तुमच्या संस्थेने कोणते महत्त्वाचे बदल केले किंवा कोणते उपक्रम राबवले?
SP: या प्रकल्पापूर्वी एकोगार्ड स्वच्छता मोहिमा आयोजित करत असे, तरुणांसोबत काम करत असे, शैक्षणिक उपक्रम घेत असे, जनजागृती मोहिमा राबवत असे आणि स्थानिक समस्यांकडे लक्ष वेधत असे. ‘डिजिटल स्पार्क’मुळे आम्ही प्रत्यक्ष क्षेत्रात पाहिलेल्या गोष्टी अधिक पद्धतशीरपणे गोळा करून त्यांचे विश्लेषण करू लागलो.
‘एकोमापा’ची सुरुवात बेकायदा कचरा टाकण्याच्या ठिकाणांचा नकाशा म्हणून झाली; पण नंतर संपूर्ण समुदायातील पर्यावरणीय परिस्थिती समजून घेण्याचे ते एक साधन बनले. आम्ही प्रत्येक वस्तीतील परिस्थिती स्वतंत्रपणे पाहण्याचा निर्णय घेतला, जेणेकरून आम्हाला आढळलेल्या समस्यांचा रहिवाशांना उपलब्ध असलेल्या सेवांशी संबंध जोडता येईल.
आम्ही गोळा केलेल्या माहितीचा वापर करून प्रत्येक वस्तीतील पर्यावरणीय धोके आणि स्थानिक सेवांमधील त्रुटींचे मूल्यांकन करणारे एक प्रारूपही विकसित केले. त्यामुळे आम्हाला समान पद्धतीने वारंवार दिसणाऱ्या बाबी ओळखता येतात, विविध वस्त्यांच्या गरजांची तुलना करता येते आणि आकडेवारीतून काय दिसते याबद्दल स्थानिक संस्थांशी चर्चा करता येते.
GV: प्रकल्पातील तुमच्या सहभागाचा तुमच्या संस्थेच्या लाभार्थ्यांवर आणि तुम्ही सेवा देत असलेल्या समुदायावर काय परिणाम झाला? कृपया उदाहरणे द्या.
SP: आमच्या कार्यकर्त्यांकडे आता एक उपयुक्त साधन आहे आणि त्यांना आढळलेल्या गोष्टींची नोंद करण्याची अधिक स्पष्ट पद्धतही आहे. ही माहिती आम्ही सार्वजनिक मोहिमांमध्ये वापरू शकतो आणि बदलाची गरज अधिक ठोसपणे मांडू शकतो.
रहिवाशांना भेडसावणाऱ्या समस्यांचा त्यांच्या वस्त्यांमध्ये उपलब्ध असलेल्या सेवांशी कसा संबंध आहे, हेही आम्ही आता दाखवू शकतो.
इतर शहरे आणि देशांमधील संस्थांनीही आपापल्या समुदायांतील परिस्थिती समजून घेण्यासाठी आणि उपाय शोधण्यात रहिवाशांना सहभागी करण्यासाठी हे साधन वापरण्यात रस दाखवला आहे.
ही माहिती आपल्या कामात उपयुक्त ठरू शकते, हे स्थानिक कचरा व्यवस्थापन कंपनीनेही मान्य केले आहे. सध्या आमच्या कार्यकर्त्यांच्या कामाच्या पद्धतीत झालेला बदल आणि इतर संस्था व स्थानिक यंत्रणांशी आम्ही सुरू केलेला संवाद हेच सर्वांत स्पष्ट बदल आहेत. प्रत्यक्ष परिस्थितीत बदल होण्यास अधिक वेळ लागेल.
GV: प्रकल्पातील सहभागामुळे डिजिटल लोकशाही आणि नागरी सहभागासाठीची मोकळी जागा यांविषयीचे तुमचे स्वतःचे ज्ञान, जाणीव आणि अनुभव कसे बदलले?
SP: या प्रकल्पातून आम्ही शिकलो की, लोकांना एखाद्या समस्येची माहिती देण्याचा मार्ग उपलब्ध करून देणे ही केवळ पहिली पायरी आहे. आम्ही ही माहिती का गोळा करतो, तिचे काय करणार आहोत आणि तिच्यामुळे बदल घडण्यास कशी मदत होऊ शकते, हेही त्यांना समजणे गरजेचे आहे.
लोकांपर्यंत कसे पोहोचायचे आणि अधिक स्पष्टपणे संवाद कसा साधायचा, याविषयीचे प्रशिक्षण विशेष उपयुक्त ठरले. त्यामुळे आम्ही वापरत असलेल्या शब्दांचा आणि लोकांना हतबल वाटू न देता समस्यांविषयी कसे बोलावे, याचा विचार करू लागलो.
आमच्यासाठी डिजिटल लोकशाहीचा अर्थ असा आहे की, रहिवासी समस्या ओळखण्यास मदत करू शकतात आणि उपाय शोधण्यात सहभागी होऊ शकतात. त्यांनी आम्हाला सांगितलेली माहिती आम्ही गोळा करून, तपासून आणि स्पष्टपणे मांडतो, तेव्हा ती आमच्या मोहिमांना आणि संस्थांशी होणाऱ्या संवादाला दिशा देऊ शकते. त्यामुळे अधिक स्पष्ट उत्तरे मागण्यासही आम्हाला मदत होते.
GV: या प्रकल्पातून तुम्हाला मिळालेले सर्वांत मोलाचे धडे आणि अनुभव कोणते?
SP: तंत्रज्ञान स्वतःहून कोणतीही समस्या सोडवू शकत नाही, हा सर्वांत मोलाचा धडा आहे. समुदायात सर्वत्र काय घडत आहे हे पाहण्यास ते मदत करू शकते; पण प्रत्यक्ष क्षेत्रातील काम, रहिवाशांशी संवाद किंवा संस्थांसोबतचे काम यांची जागा ते घेऊ शकत नाही.
नकाशावर समस्या शोधणे ही केवळ सुरुवात आहे. ती का उद्भवली, हेही आपल्याला समजून घ्यावे लागते. केवळ दिसणाऱ्या गोष्टीवर उपाय केला, तर तीच समस्या पुन्हा उद्भवण्याची शक्यता असते.
आकडेवारी आणि लोकांचे अनुभव एकत्र आणल्यावर त्यांच्या गरजा पूर्ण करणारे उपाय सुचवण्यास आपण सुरुवात करू शकतो. हेच आम्ही आमच्या भविष्यातील कामात वापरणार आहोत: लोकांचे ऐकणे, वारंवार दिसणाऱ्या समान बाबी आणि कारणे शोधणे, तसेच शिकलेल्या गोष्टींचा वापर बदलासाठी आग्रह धरण्यास करणे.
GV: आता पुढे काय? तुम्ही मिळवलेले ज्ञान आणि विकसित केलेली डिजिटल क्षमता भविष्यातील कामात व समुदायामध्ये कशी वापरणार आहात?
SP: आमचे निष्कर्ष स्थानिक सरकारसमोर मांडणे आणि कचरा संकलन व इतर स्थानिक सेवांचे अधिक चांगले नियोजन करण्याची गरज पटवून देणे ही आमची पुढची पायरी आहे. अनेक वर्षे दुर्लक्षित राहिलेल्या वस्त्यांकडे आम्हाला लक्ष वेधायचे आहे आणि संस्थांकडून मिळणाऱ्या प्रतिसादाचा पाठपुरावा करायचा आहे.
आम्ही शिकलेल्या गोष्टींचा वापर एकोगार्डच्या व्यापक कामात, विशेषतः आमच्या मोहिमांमध्ये आणि रहिवाशांना सहभागी करून घेण्याच्या पद्धतीत, आधीपासूनच करत आहोत. मॉन्टेनेग्रोतील इतर संस्थांसोबत मिळून आम्ही ‘नॅशनल इको लाइन’ सुरू करण्यासाठी मोहीम तयार करत आहोत. पर्यावरणीय समस्यांची माहिती देण्यासाठी आणि जबाबदार अधिकाऱ्यांनी त्यावर कसा प्रतिसाद दिला याचा पाठपुरावा करण्यासाठी हे देशव्यापी माध्यम असेल.
निकाल मिळण्यास वेळ लागू शकतो, हे आम्हाला माहीत आहे. त्यामुळे आम्ही इतर संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांसोबत काम करत राहू.